giả dược

Vì sao mang đúng cái tên này? Cái tên nghe lạ tai này bắt nguồn từ bản dịch Kinh Thánh sang tiếng Latinh của Thánh Jerome ở thế kỷ thứ tư: câu thứ chín của Thánh vịnh 114 được dịch thành "placebo Domino in regione vivorum", nghĩa là "tôi sẽ làm hài lòng Chúa nơi cõi người sống". Do đó "placebo" đơn giản là dạng tương lai của động từ "làm hài lòng", và khi từ này chuyển sang y học nó giữ nguyên hàm ý ấy: thứ được kê ra cốt để làm hài lòng người bệnh chứ không phải để chữa cho họ. Vì vậy tên gọi tiếng Việt "giả dược" nhấn vào chỗ thuốc là giả, còn tên gốc lại nhấn vào mục đích trấn an. Mạch đặt tên này còn sinh ra một từ đối lập: năm 1961, Walter Kennedy ghép từ "nocebo" — "tôi sẽ làm hại" — để chỉ chất trung tính nhưng gây ra tác hại cho người dùng vì họ tin nó có hại. Riêng cụm "hiệu ứng giả dược" (placebo effect) thì trẻ hơn nhiều: nó xuất hiện lần đầu trong bài báo năm 1955 của Henry K. Beecher, trước đó E. Morton Jellinek năm 1946 mới chỉ gọi là phản ứng giả dược. Con số khoảng 35% mà Beecher đưa ra về sau bị phê phán và một phân tích lại năm 1997 không ủng hộ kết luận của ông, nhưng cái tên thì đã ở lại. Trong khi đó, phần khung thống kê để so sánh nhóm dùng thuốc thật với nhóm dùng giả dược đến từ hướng khác: ý tưởng ngẫu nhiên hóa (randomization) do Ronald A. Fisher phát triển trong "Statistical Methods for Research Workers" (1925) và "The Design of Experiments" (1935), rồi được dùng trong các thử nghiệm thuốc lao giai đoạn 1947–1951, tạo thành thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (randomized controlled trial) mà ngày nay ta coi là chuẩn vàng.