mù đôi

Trong một thực nghiệm, ngay cả khi các nhóm được phân công hoàn toàn ngẫu nhiên, kết quả vẫn có thể bị sai lệch nếu đối tượng biết mình đang nhận tác nhân thực — họ có thể báo cáo cải thiện chỉ vì kỳ vọng, không phải vì tác nhân thực sự có hiệu quả. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng giả dược (placebo effect). Để kiểm soát nguồn sai lệch đó, người thiết kế thực nghiệm che giấu thông tin về tác nhân khỏi cả đối tượng lẫn người đánh giá kết quả — đó chính là ý nghĩa của thiết kế mù đôi (double-blind).

Cơ chế của thiết kế này dựa trên hai lớp che giấu độc lập. Lớp thứ nhất hướng đến đối tượng: họ không biết mình thuộc nhóm thực nghiệm hay nhóm đối chứng, do đó tâm lý kỳ vọng không ảnh hưởng đến phản ứng của họ. Lớp thứ hai hướng đến người điều hành hoặc người đo lường kết quả: vì họ cũng không biết đối tượng nào nhận tác nhân nào, họ không thể — dù vô tình — ghi nhận hay diễn giải số liệu theo hướng có lợi cho giả thuyết của mình. Nhờ đó, cả sai lệch từ phía đối tượng lẫn sai lệch từ phía nhà nghiên cứu đều được giảm thiểu đồng thời.

Trong thực tế, thiết kế mù đôi không phải lúc nào cũng khả thi. Chẳng hạn, khi tác nhân là một bài tập thể dục hay một phương pháp phẫu thuật, đối tượng không thể không biết mình đang nhận gì. Tuy nhiên, ngay cả khi không thể che giấu đối tượng hoàn toàn, người ta vẫn có thể duy trì sự mù quáng ở phía người đánh giá — thiết kế đó gọi là mù đơn. Vì vậy, khi đọc đề thi, cần phân biệt rõ hai trường hợp này để xác định mức độ kiểm soát sai lệch mà thực nghiệm đạt được.